200 χρόνια φωτογραφίας: Από τον σκοτεινό θάλαμο, στις selfies των κινητών τηλεφώνων

Βίντεο - Φωτογραφίες: Γιάννης Κέμμος

1826… Το έτος ορόσημο οπότε και «πάγωσε» μια στιγμή στο χρόνο, σε μια πλάκα από κασσίτερο, καλυμμένη με άσφαλτο της Ιουδαίας.

Η πρώτη φωτογραφία που τραβήχτηκε, 200 χρόνια πριν. Από τότε και μέχρι σήμερα, πολλά έχουν αλλάξει. Ο παρονομαστής όμως ποτέ. Οι φωτογραφίες εξακολουθούν και μαρτυρούν την εξέλιξη, ενίοτε την αγάπη και την οικογένεια, την ελπίδα και την ανεμελιά κι άλλοτε τον πόνο, τον πόλεμο, τη δυστυχία. Εξάλλου, αυτό που καταγράφουν οι φωτογραφικές μηχανές, δεν είναι τίποτ’ άλλο απ’ την ίδια τη ζωή.

Για την πρώτη φωτογραφία που τραβήχτηκε ποτέ, με τη μέθοδο της ηλιογραφίας, απαιτήθηκε εξαιρετικά μεγάλος χρόνος έκθεσης. Ο Γάλλος εφευρέτης Τζόζεφ Νισεφόρ Νιεπς (Joseph Nicéphore Niépce) υπολογίζεται ότι χρειάστηκε τουλάχιστον 8 ώρες, ενώ πηγές στο διαδίκτυο αναφέρουν ακόμη και ημέρες, για το πρώτο «κλικ». Το αποτέλεσμα; Η «Θέα από το Παράθυρο στο Λε Γκρα». Η πρώτη επιτυχημένη, διασωθείσα φωτογραφία στον κόσμο που δείχνει τις στέγες κτιρίων κι έναν αχυρώνα μέσα σ’ ένα κτήμα. Μια φωτογραφία ασπρόμαυρη, θολή και συνάμα ιδιαίτερα σημαντική, αφού άλλαξε το ρου της ιστορίας.

Λίγα χρόνια αργότερα, μια ακόμα ήρθε για να προστεθεί στην ίδια πρωτοποριακή σελίδα. Το 1838, στη Boulevard du Temple του Παρισιού, ο Λουί Νταγκέρ (Louis Daguerre), τράβηξε την πρώτη φωτογραφία στην οποία φιγουράρει -εν αγνοία του- ένας άνδρας. Η πρώτη φωτογραφία μ’ έναν άνθρωπο να πρωταγωνιστεί. Στην προκειμένη περίπτωση επειδή η έκθεση διήρκεσε περίπου 7–10 λεπτά, τα κινούμενα αντικείμενα -όπως άμαξες και περαστικοί- δεν αποτυπώθηκαν. Αντιθέτως «εξαφανίστηκαν» από την εικόνα. Ωστόσο, ένας άνδρας επειδή στεκόταν για αρκετή ώρα ακίνητος, για να του γυαλίσουν τα παπούτσια, έμεινε στη φωτογραφική ιστορία!

Πόσο κοστίζουν σήμερα οι παλιές φωτογραφικές μηχανές, η αγορά κι η εκτύπωση του φιλμ

Από τη χημική διαδικασία πάνω σε μεταλλικές πλάκες, τους σκοτεινούς θαλάμους και το φιλμ, μέχρι τα ψηφιακά pixels…Μέσα σε δύο αιώνες, η μια αλλαγή διαδέχεται ακατάπαυστα την άλλη. Υλικά, τεχνολογία, τρόπος αποθήκευσης, ποιότητα, ταχύτητα, μέγεθος, ακόμα κι ο σκοπός που κάποιος πιάνει στα χέρια του μια φωτογραφική μηχανή, εξαρτάται από τη χρονολογία που αναγράφεται στο ημερολόγιο.

Η πραγματικότητα απαθανατίζεται από Graflex Speed Graphic, Polaroid, Yashica-44, Chinon Bellami, Fujita 8, Rolleiflex και πάει λέγοντας, μέσα από το πάτημα ενός κουμπιού και καταγράφουν την επικαιρότητα, αποτυπώνουν τη μόδα, μαρτυρούν την πρόοδο της επιστήμης. Πολλές από αυτές, σήμερα, φιγουράρουν στις βιτρίνες του καταστήματος του κυρίου Στράτου Νεσλεχανίδη, ιδιοκτήτη επιχείρησης με φωτογραφική είδη εδώ και 23 χρόνια. Η διαδικασία αλλά και το αποτέλεσμα δεν έχει καμία σχέση με το κινητό τηλέφωνο, δηλώνει στον FLASH και στο συνάδελφο Γιάννη Κέμμο. Αυτός που τραβά με φιλμ, ξέρει τι θέλει, τονίζει…

Από το παλιό αναλογικό φιλμ μέχρι τα πρώτα ψηφιακά, η φωτογραφία είναι αγάπη. Είναι το μέσο, ο «βοηθός» κι ο «φίλος» που αφήνεται στο χέρι του φωτογράφου για να «αιχμαλωτίσει» στιγμές που παγώνουν στο χρόνο. Όπως αυτές που έχει στη βιτρίνα του ο κύριος Νεσλεχανίδης πίσω από μια Rolleiflex, διπλού φακού (TLR), έναν λήψης κι έναν προβολής… Η κουβέντα του Χαρίλαου Φλωράκη, με τον Λεωνίδα Κύρκο. Το χαμόγελο κι η συστολή της Νταϊάνα, της πριγκίπισσας που αν κι έφυγε νωρίς και αναπάντεχα, εξακολουθεί να μας κοιτά με τα μελαγχολικά της μάτια, μέσα από τις φωτογραφίες. Το χαρακτηριστικό «κάλεσμα»- άνοιγμα των χεριών του Ανδρέα Παπανδρέου. Αλλά και το Euro του 1987 με «τον Γιαννάκη, τον Γκάλη και τ’ άλλα παιδιά». Στιγμές που αν και πέρασαν, αποτυπώθηκαν σ’ ένα φιλμ, τυπώθηκαν σε χιλιάδες αντίγραφα και παρέμειναν στο μυαλό εκατομμυρίων θεατών. Αυτών που τις έζησαν αλλά κι εκείνων που γίνονται μάρτυρες σε δεύτερο χρόνο, χάρη στις φωτογραφικές μηχανές που διδάσκουν ιστορία στις επόμενες γενιές.

Η ιστορική διαδρομή της φωτογραφίας μέσα στον χρόνο

Η ιστορία της φωτογραφίας δεν είναι άλλη από την ιστορία ενός ανθρώπου με περιέργεια που έμαθε να δαμάζει το χρόνο αλλά και το φως. Από την αρχαία ιδέα της camera obscura (σκοτεινός θάλαμος) τον 5ο αι. π.Χ. και τον Κινέζο φιλόσοφο Mozi, μέχρι τον Αριστοτέλη που παρατήρησε το φαινόμενο της προβολής εικόνας μέσω μιας μικρής οπής, αλλά και το μνημειώδες έργο του Άραβα Ιμπν αλ-Χάιθαμ που ανέλυσε τον τρόπο λειτουργίας του σκοτεινού θαλάμου, όλοι μελετούν το ίδιο πράγμα. Μια σκοτεινή κατασκευή όπου το φως προβάλλει τον κόσμο ανάποδα πάνω σε μια επιφάνεια.

Έπρεπε ωστόσο να περάσουν πολλοί αιώνες για να φτάσουμε στο 1826 (1827*) και τον Joseph Nicéphore Niépceπριν να καταφέρει να δημιουργήσει την πρώτη μόνιμη φωτογραφία.
Δεκατρία χρόνια μετά, το 1839, ο Louis Daguerre παρουσιάζει τη νταγκεροτυπία κι αυτή είναι η στιγμή που η φωτογραφία γεννιέται επίσημα για τον κόσμο. Όμως το δρόμο για τα πολλαπλά αντίγραφα, ανοίγει ο Βρετανός William Henry Fox Talbot, εισάγοντας το σύστημα Αρνητικό-Θετικό.

Στα τέλη του 19ου αιώνα, ο George Eastman κι η Kodak κάνουν τη φωτογραφία υπόθεση όλων, αφού πια είναι προσιτή στο ευρύ κοινό. Εισάγουν το εύκαμπτο φιλμ σε ρολό και γράφουν τη δική τους ιστορία με το σλόγκαν «You press the button, we do the rest», δηλαδή «Εσείς πατάτε το κουμπί, εμείς αναλαμβάνουμε τα υπόλοιπα».

Τον 20ό αιώνα το ασπρόμαυρο δίνει τη θέση του στην έγχρωμη φωτογραφία. Οι μηχανές είναι φορητές, το αποτέλεσμα άμεσο κι κάπου εκεί δίνεται η δυνατότητα στον άνθρωπο να μπορεί ν’ αποτυπώσει, την τέχνη, τον πόλεμο, τη ζωή.
Τον 21ο αιώνα η σκυτάλη περνά στην ψηφιακή εποχή. Οι μηχανές υψηλής ανάλυσης βρίσκονται στην παλάμη μας και στα κινητά. Τα άλμπουμ που συνηθίζαμε να ξεφυλλίζουμε γίνονται σελίδες στο διαδίκτυο και λογαριασμοί στις πλατφόρμες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Με selfies, influencers και social media, που στις μέρες μας καταλήγουν να μετατρέπονται σε εργασία και να γεμίζουν ακόμα και τραπεζικούς λογαριασμούς.

Όμως το πιο σημαντικό θα είναι πάντα ένα. Πως η φωτογραφία είναι το μέσο να συνομιλήσουμε και να εκφραστούμε. Από το άπειρο χέρι του παιδιού ή το σταθερό της μάνας και του πατέρα που έχουν κοιτάξει πολλές φορές μέσα από τον φακό της μηχανής. Από τη γέννηση και τη βάφτιση, μέχρι τα πρώτα γενέθλια και τα πειράγματα με την οικογένεια και τους φίλους. «Κλικ» μέσα από τα οποία ελπίζουν να «συλλάβουν» για πάντα στιγμές, που θα μείνουν στη μνήμη του κινητού ή στο ντουλάπι με τα άλμπουμ ή στην κορνίζα που κάθε τόσο σκονίζεται αλλά δεν μας πειράζει, γιατί το πρόσωπο που μας κοιτά και μας χαμογελά, εκείνο που ίσως βρίσκεται στο διπλανό δωμάτιο ή το αγαπημένο που έχει φύγει από κοντά μας, μας έχει προσφέρει μια κοινή ζωή και μαζί θαλπωρή, το χέρι και το γέλιο του…

*Κάποιες πηγές αναφέρουν ότι η φωτογραφία του Joseph Nicéphore Niépce, η «View from the Window at Le Gras», χρονολογείται είτε στο 1826, είτε στο 1827. Δεν σώζεται ακριβής ημερομηνία λήψης. Η εκτίμηση βασίζεται σε επιστολές του Niépce, σε τεχνικές αναλύσεις της πλάκας και σε μεταγενέστερη ιστορική έρευνα.